Er hægt að tryggja öryggi og réttindi barna í stjórnarskránni?

Á fasbókarsíðu minni fékk ég þá spurningu hvort hægt væri að tryggja öryggi (vernd) barna og þá hvernig. Ég birti hér svar mitt við umræddri spurningu og fagna því jafnframt hve margir frambjóðendur eru farnir að huga að málefnum barna. Nánari upplýsingar um framboð mitt er hægt að finna á fasbókinni undir Eðvald Einar á stjórnlagaþing.

Ég er mjög þakklátur fyrir þessa spurningu því vernd og öryggi barna er mér ofarlega í huga. Fyrst langar mig að rifja upp hvað stjórnarskrá er í stuttu máli.Stjórnarskráin geymir grundvallarreglur um stjórnskipun ríkis og grundvallarmannréttindi borgaranna. Hún er rétthærri öðrum lögum og gegnir margþættu hlutverki. Hún bindur hendur ríkisvaldsins við meðferð opinbers valds og afmarkar hlutverk valdhafanna þriggja, löggjafar-, framkvæmdar- og dómsvaldsins. Stjórnarskráin byggir á þeirri meginforsendu að allt vald skuli reist á lögum, en þar er spornað við því, að þeir sem fara með ríkisvald hverju sinni, beiti því að geðþótta (tekið af http://stjornlagathing.is/fraedsluefni/lesa/item32677/).

Börnum er nú þegar tryggð vernd í stjórnarskránni með 3. mgr. 76. gr. þar sem stendur „Börnum skal tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst“. Öryggi barna er einnig tryggt með barnaverndarlögum og þar að auki hefur Ísland einnig fullgilt Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem fjallar um rétt barna til verndar gegn hvers konar ofbeldi. En í 19. grein sáttmálans segir:

1) Aðildarríki skulu gera allar viðeigandi ráðstafanir á sviði löggjafar, stjórnsýslu, félags- og menntunarmála til að vernda barn gegn hvers kyns líkamlegu og andlegu ofbeldi, meiðingum, misnotkun, vanrækslu, skeytingarleysi, illri meðferð eða notkun, þar á meðal kynferðislegri misnotkun, meðan það er í umsjá annars eða beggja foreldra, lögráðamanns eða lögráðamanna, eða nokkurs annars sem hefur það í umsjá sinni.

2 ) Eftir því sem við á skulu meðal slíkra verndarráðstafana vera virkar ráðstafanir til að koma á félagslegri þjónustu til að veita barni og þeim sem hafa það í sinni umsjá nauðsynlegan stuðning, og til að koma á öðrum forvörnum, svo og til að greina, tilkynna, vísa áfram, rannsaka, taka til meðferðar og fylgjast með tilfellum er barn hefur sætt illri meðferð svo sem lýst hefur verið, svo og ef við á til að tryggja afskipti dómara.

Staðfesting Barnasáttmálans þýðir að Ísland er skuldbundið að þjóðarrétti til að virða og uppfylla ákvæði samningsins.

En er þetta þá ekki nóg? Þarf að tryggja börnum meira öryggi en nú þegar er gert? Ef til vill þarf þess ekki og margir sem telja það vera óþarfa. En vernd barna má ekki vera háð geðþótta þeirra sem fara með ríkisvaldið hverju sinni. Því getum við spurt okkur þeirra spurninga hvort að það sé þá ekki þess virði að festa vernd barna betur í sessi í komandi stjórnarskrá og hafa 19. grein Barnasáttmálans til hliðsjónar.

Í mannréttindakafla stjórnarskrárinnar er öllum tryggð grundvallarréttindi eins og rétt til friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Fólki er einnig tryggður réttur til að tjá sig. Þrátt fyrir það er það mjög sjaldgæft að börn fái tækifæri til að tjá sig um málefni er þau varða og að tekið sé réttmætt tillit til þeirra í samræmi við aldur þeirra og þroska eins og getið er um í 12. og 13. grein Barnasáttmálans.

Til að svara þeirri spurningu hvort að ég telji að hægt sé að tryggja öryggi barna í stjórnarskránni þá segi ég já, alveg tvímælalaust. Vernd barn á ekki að vera háð duttlungum ríkisvaldsins hverju sinni og því tel ég að hún þurfi að koma skýrara fram í stjórnarskránni. Það væri einnig stórt skref að huga betur í stjórnarskránni að rétti barna til að hafa áhrif í málefnum sem þau varðar.

Eins og áður hefur komið fram þá er börnum tryggð vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst. Þessu ákvæði var komið inn í stjórnarskrá 15. júní 1995 og hér má lesa um þá breytingu í greinargerð sem fylgdi því breytingafrumvarpi. Þar er m.a. vísað til Barnasáttmálans.

Í 3. mgr. 14. gr. er ákvæði sem á sér ekki hliðstæðu í núgildandi mannréttindakafla stjórnarskrárinnar, en í því er mælt fyrir um að með lögum beri að tryggja börnum þá vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst. Með þessu ákvæði, sem felur í sér vissa stefnuyfirlýsingu og sækir m.a. fyrirmynd í 3. gr. samningsins um réttindi barna og að nokkru einnig í 24. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, er einkum gert ráð fyrir að leggja skyldu á löggjafann til að setja lög til að veita börnum fyrrnefnda tryggingu. Þetta ákvæði getur þó einnig falið í sér öllu veigameiri efnisreglu því unnt gæti verið að sækja stoð eða áréttingu til þess fyrir heimild til undantekninga frá öðrum reglum mannréttindakafla stjórnarskrárinnar ef slíkar undantekningar eru nauðsynlegar til verndar börnum. Sem dæmi um þetta má benda á að í skjóli 3. mgr. 14. gr. væri væntanlega unnt að skýra undantekningarákvæðin í 3. mgr. 11. gr. frumvarpsins á þann veg að heimilt sé að lögfesta reglur um að banna börnum aðgang að kvikmyndum og öðru myndefni sem sýni ofbeldi þótt tjáningarfrelsi væru settar skorður á þann hátt. (tekið af: http://www.althingi.is/dba-bin/unds.pl?txti=%2Fwwwtext%2Fhtml%2F118%2Fs%2F0389.html&leito=stj%F3rnskipun#word1).

Ef til vill þarf að skerpa betur á verndinni í komandi stjórnarskrá og huga þar jafnframt að þátttöku barna í lýðræðislegu þjóðfélagi sem og rétt þeirra til að hafa áhrif í málum sem þau varða.